Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Το σώμα δεν ξεχνά. Όταν ένα τραύμα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί, «παγώνει» αλλά δεν φεύγει


 Σε περιόδους μεγάλης απώλειας ή συναισθηματικής κρίσης, η κοινωνία φαίνεται να έχει ήδη διαμορφώσει ένα συγκεκριμένο σενάριο. Η θλίψη εκφράζεται με δάκρυα, το σοκ με τρέμουλο, η οδύνη με κραυγή. Η απουσία αυτών των εκδηλώσεων συχνά δημιουργεί ερωτήματα, ακόμη και καχυποψία. Πώς είναι δυνατόν κάποιος που έχασε ένα αγαπημένο πρόσωπο ή επέζησε από μια τραυματική εμπειρία να μην κλαίει; Μήπως δεν αισθάνεται τίποτα; Μήπως είναι αποκομμένος από την πραγματικότητα ή, ακόμη χειρότερα, από την ίδια του την ανθρωπιά;

 Πίσω από αυτές τις απορίες κρύβεται μια θεμελιώδης παρανόηση. Ότι η συναισθηματική εμπειρία πρέπει απαραίτητα να έχει ορατή έκφραση. Η νευροβιολογία και η ψυχοσωματική επιστήμη προσφέρουν μια πιο σύνθετη, αλλά και πιο ακριβή απάντηση. Η απουσία δακρύων δεν σημαίνει απουσία πόνου. Αντιθέτως, σε πολλές περιπτώσεις, αποτελεί ένδειξη ενός οργανισμού που επιστρατεύει την πιο ριζική στρατηγική για να αντέξει αυτό που τον ξεπερνά.

Τι συμβαίνει στο σώμα μετά το τραύμα

 Η εμπειρία του ψυχικού τραύματος, πέρα από ψυχολογική, είναι πρωτίστως σωματική. Το τραύμα – είτε προέρχεται από ένα ατύχημα, είτε από κακοποίηση, είτε από παρατεταμένο στρες – προκαλεί μια βίαιη ανακατάταξη στο νευρικό σύστημα. Ο οργανισμός, μπροστά σε έναν κίνδυνο που δεν μπορεί να αποφύγει ούτε να αντιμετωπίσει ενεργά, μπαίνει σε κατάσταση «παγώματος» (freeze). Αυτή η αντίδραση είναι μια εξελικτική στρατηγική επιβίωσης.

 Ο Benjamin Fry, ψυχοθεραπευτής και συγγραφέας του βιβλίου The Invisible Lion, περιγράφει πώς ο εγκέφαλος, όταν βρεθεί σε περιβάλλον υπερβολικής απειλής, χάνει την ικανότητα να επεξεργαστεί πληροφορίες φυσιολογικά. Η συναισθηματική αντίδραση αποσυνδέεται από το παρόν και εισέρχεται σε μια κατάσταση «νευρολογικής απομόνωσης». Δεν πρόκειται για έλλειψη συναισθήματος, αλλά για αδυναμία πρόσβασης σε αυτό.

 Σε αυτό το πλαίσιο, το κλάμα – που αποτελεί συναισθηματική εκφόρτιση αλλά και δείκτη ότι ο οργανισμός νιώθει σχετική ασφάλεια – δεν μπορεί να συμβεί. Το σύστημα βρίσκεται σε κατάσταση επιβίωσης και όχι σε κατάσταση επεξεργασίας. Το σώμα με άλλα λόγια, δεν έχει ακόμη καταχωρίσει ότι ο κίνδυνος έχει περάσει.

Η σιωπή ως μηχανισμός προστασίας και η μακροπρόθεσμη συνέπειά της

 Το σώμα, όπως και ο νους, δεν ξεχνά. Όταν ένα τραυματικό γεγονός δεν μπορεί να επεξεργαστεί και να αφομοιωθεί, παραμένει σε μια μορφή «παγωμένου χρόνου». Σε τέτοιες περιπτώσεις, το άτομο μπορεί να φαίνεται λειτουργικό – να εργάζεται, να συναναστρέφεται, ακόμα και να γελά – αλλά το τραύμα παραμένει ενεργό, οι αντιδράσεις μιμούνται κανονικότητα κι η αποσύνδεση από το συναίσθημα παραμένει.

 Αυτή η σιωπή είναι μια ενεργή διαδικασία καταστολής. Το νευρικό σύστημα περιορίζει την πρόσβαση στο τραυματικό περιεχόμενο, προκειμένου να προστατέψει τον οργανισμό από το ενδεχόμενο επανάληψης του σοκ. Όμως αυτή η προστασία έχει τίμημα: οι συναισθηματικές αντιδράσεις γίνονται αμυδρές κι απομακρυσμένες. Το άτομο μπορεί να γνωρίζει ότι «θα έπρεπε να κλαίει» ή ότι «κάτι τον έχει πληγώσει», αλλά δεν νιώθει το αντίστοιχο ερέθισμα στο σώμα του. Η διαδρομή μεταξύ του συναισθήματος και της έκφρασής του έχει κοπεί.

 Σε αυτό το σημείο, η γλώσσα συχνά αδυνατεί να περιγράψει την εμπειρία. Πολλά άτομα με ιστορικό τραύματος, μιλούν για μια αίσθηση εσωτερικού κενού ή «μούδιασμα», μια ανικανότητα να αισθανθούν είτε λύπη είτε χαρά. Πρόκειται για μια μορφή συναισθηματικού αποχωρισμού, που δεν προκύπτει από επιλογή αλλά από την ίδια τη δομή της νευρικής λειτουργίας μετά το τραύμα.

Πώς επιστρέφει η πρόσβαση στο συναίσθημα: Ο ρόλος της ασφάλειας

 Η απεμπλοκή από αυτή την κατάσταση δεν μπορεί να έρθει μέσω πίεσης ή προσπάθειας. Δεν είναι εφικτό να διατάξει κανείς το σώμα του να κλάψει, όπως δεν μπορεί να το διατάξει να χαλαρώσει όταν βρίσκεται σε απειλή. Το κλάμα, όπως και κάθε άλλη αυθεντική συναισθηματική αντίδραση, χρειάζεται προϋποθέσεις: ασφάλεια, εμπιστοσύνη και εσωτερική σταθερότητα.

 Η σύγχρονη ψυχοσωματική θεραπεία επικεντρώνεται ακριβώς σε αυτή τη διαδικασία: στην αποκατάσταση του αισθήματος ασφάλειας μέσα στο σώμα. Ο θεραπευτής δεν ζητά από τον άνθρωπο να αναβιώσει το τραύμα, αλλά τον βοηθά να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε το σώμα να αισθανθεί ότι δεν απειλείται πια. Όπως υπογραμμίζει ο Fry, ο στόχος δεν είναι να «θυμηθούμε» το τραύμα αλλά να απελευθερώσουμε το σώμα από την ανάγκη να το κρατά εγκλωβισμένο.

 Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η επανεμφάνιση των δακρύων είναι συχνά ένα σημείο καμπής. Δεν αποτελούν απλώς ένδειξη λύτρωσης, αλλά απόδειξη ότι το νευρικό σύστημα επιτρέπει ξανά την επεξεργασία του πόνου. Είναι μια βιολογική δήλωση ότι «τώρα μπορείς να αισθανθείς, γιατί τώρα είσαι ασφαλής».

 Η διαδικασία αυτή είναι αργή, μη γραμμική και βαθιά ανθρώπινη. Δεν αφορά μόνο το τραύμα αλλά τη συνολική ικανότητα του ανθρώπου να βιώνει και να εκφράζει το εύρος της εμπειρίας του. Όταν το σώμα ανακτήσει την εμπιστοσύνη του στον εαυτό του και στο περιβάλλον του, οι εκφράσεις – είτε πρόκειται για δάκρυα είτε για γέλιο – επιστρέφουν ως φυσική συνέχεια της ζωής.

 Το να μην μπορεί κάποιος να κλάψει μετά από μια τραυματική εμπειρία, είναι πολλές φορές το αποτύπωμα ενός σώματος που κάποτε χρειάστηκε να σωπάσει για να επιβιώσει. Καθώς η επιστήμη της ψυχολογίας και της νευροβιολογίας εμβαθύνει στη λειτουργία του τραύματος, γίνεται όλο και πιο σαφές ότι η αποκατάσταση δεν έρχεται με προσπάθεια ή βιασύνη, αλλά με κατανόηση και δημιουργία συνθηκών ασφάλειας. Όταν ο άνθρωπος πάψει να χρειάζεται να προφυλάσσεται, τότε το σώμα του θυμάται πώς να νιώθει, πώς να κλαίει και τελικά πώς να γελάει.

«Όταν το σώμα σου έχει παγιδευτεί σε μια κατάσταση απειλής, δεν έχει σημασία τι σκέφτεσαι. Ο εγκέφαλος δεν μπορεί να σε πείσει ότι είσαι ασφαλής. Μόνο το σώμα μπορεί να το πιστέψει και να το δείξει.» – Benjamin Fry

Πηγές

  • Fry, Benjamin. The Invisible Lion: A New Way to Understand Emotional and Mental Health. Samovar Books, 2019.
  • Van der Kolk, Bessel. The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Penguin Books, 2015.
  • Levine, Peter A. Waking the Tiger: Healing Trauma. North Atlantic Books, 1997.
  • Cozolino, Louis. The Neuroscience of Psychotherapy: Healing the Social Brain. W.W. Norton & Company, 2017.

Πηγή: Εναλλακτική Δράση (ιστοσελίδα)

Νένα Μεϊμάρη

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Η χρονιά της μαγικής σκέψης

Έτσι και η απώλεια έχει εγκατασταθεί στη ζωή σου, παίρνει ανθρώπινη μορφή, μεταμορφώνεται σε κάτι ζωντανό και χειροπιαστό, και παίζει τον ρόλο του, όπως κάθε τι άλλο στην καθημερινότητά σου. Το λεξικό έχει για συνώνυμα της απώλειας τις λέξεις χάσιμο, ζημιά, βλάβη. Για αντίθετα έχει τις λέξεις εύρεση, όφελος, ανάκτηση. Εσύ λειτουργείς μεταξύ του συνώνυμου και του αντίθετου, παλεύοντας να βρεις τις ισορροπίες σου. Θέλεις να ξεφύγεις από τα συνώνυμα και να ανακτήσεις αυτό που έχασες. Στο μεταξύ αντιμετωπίζεις και άλλα δεδομένα συγχρόνως, όπως για παράδειγμα τον χρόνο που έχει μεσολαβήσει, την νοσταλγία που έχει την τάση να μεγαλώνει με τον καιρό, τις δυσκολίες της ζωής και άλλα τέτοια. Ωστόσο υπάρχουν κείμενα, όπως αυτό το βιβλίο στην ανάρτηση, που σε βοηθούν να καταλάβεις τι σου γίνεται, να αναλύσεις το πένθος σου, να δεις από κοντά τις αλλαγές που σου επέφερε και να το διαχειριστείς καλύτερα. Μου συστήσαν το βιβλίο πριν μερικές ημέρες και το διάβασα με μεγάλο ενδιαφέρον και συγκίνηση γι...

Θέατρο ψυχοθεραπεία!, της Νένας Μεϊμάρη

Θέατρο ψυχοθεραπεία! Παίζουμε για ψυχοθεραπεία μου έλεγαν απόψε τα κορίτσια μετά την παράσταση Γκόλφω Forever. Παίζουμε γιατί μας αρέσει, γιατί μας κάνει καλά, δεν μας ενδιαφέρουν τα χρήματα, συνέχισαν, όταν τις ρώτησα γιατί δεν πληρώνονται. Εγώ, βέβαια, έζησα στην Αμερική με τη νοοτροπία, όταν δουλεύεις πληρώνεσαι. Η παράσταση απόψε ήταν πάρα πολύ ωραία, αστεία και ευχάριστη γι' αυτό και εγώ πήγα να την παρακολουθήσω. Για ψυχοθεραπεία. Ωστόσο και η δουλειά μπορεί να μετατραπεί σε ψυχοθεραπεία, όπως αντιλήφθηκα απόψε. Και επειδή εμείς οι ταλαιπωρημένες από τον πόνο γυναίκες έχουμε έντονη την ανάγκη της ψυχοθεραπείας, θεώρησα καλό να σας το αναφέρω. Αν, λοιπόν, έχετε ταλέντο στην υποκριτική, τότε να μπείτε σε μία θεατρική ομάδα για την δική σας ψυχοθεραπεία.  - της Νένας Μεϊμάρη 

Δύσκολο να είσαι γυναίκα, και τότε & τώρα... και για πάντα;;;

Αυτό το διάστημα σταμάτησα τα πάντα και ασχολούμαι με το βιβλίο μου το οποίο είναι ένα εγχειρίδιο χηρείας. Υπάρχουν και τέτοια; Όχι, δεν υπάρχουν αν και θα έπρεπε, γι' αυτό και αποφάσισα να ασχοληθώ εγώ που το είχα τεράστια ανάγκη στην αρχή της εμπειρίας μου. Στο μεταξύ γνώρισα πολλές γυναίκες που παλεύουν κυριολεκτικά να κρατήσουν την οικογένειά τους. Η ιστορία της φίλης την οποίαν ανεβάζω είναι ακόμη μία από αυτές που με συγκινεί. Κάνει αναφορά στο όνομά μου αλλά εγώ θα σας πω ότι δεν κάνω τίποτα δύσκολο, μιλάω για το θέμα μέσα από την ζέστη του σπιτιού μου γιατί είμαι βαθιά ενοχλημένη. Τώρα γιατί είμαι βαθιά ενοχλημένη δεν θα καταλάβετε αν δεν είστε χήρα και σε απόλυτη εξαθλίωση. Πάλι θα σας πω ότι προσπαθώ να καταλάβω και την θέση της κυβέρνησης μιας φτωχευμένης χώρας αλλά μόνο μέχρι ένα σημείο. Πιστεύω ότι αν ήθελε η Ελλάδα να φροντίσει τις χήρες θα το έκανε. Αυτή είναι η δική μου θέση σε όλα. Όταν θέλω να κάνω κάτι σηκώνομαι και το κάνω χωρίς πολλές κουβέντες. Πριν λίγο μου έ...

Απώλεια με σκοπό

Έχουν περάσει 10 χρόνια από τότε που ο Eric Garner σκοτώθηκε από αστυνομική βία. Εδώ και 4 χρόνια, με τον ίδιο τρόπο, έφυγε από τη ζωή και ο George Floyd. Για την οικογένεια όμως των δύο νεαρών παιδιών, η θλίψη παραμένει ζωντανή και φρέσκια. Μέλη της οικογένειας εξήγησαν πώς τα βγάζουν πέρα ψυχολογικά, τι κάνουν με τον πόνο τους και πώς διοχετεύουν την απέραντη θλίψη τους για τον χαμό των αγαπημένων τους παιδιών. «Αυτή η τραγική ημέρα με μετέφερε στο σκοτάδι και ήθελα να κοιμηθώ και να ξυπνήσω όταν αυτό το κακό όνειρο έφτανε στο τέλος του. Αλλά αυτό δεν τελείωνε ποτέ και έπρεπε να μιλήσω στον εαυτό μου και να ρωτήσω: "τι θα κάνεις;". Αυτό που αποφάσισα να κάνω είναι να μετατρέψω το πένθος μου σε κίνηση και την απέραντη λύπη μου σε στρατηγική. Θα έβγαινα από το σπίτι μου και θα προσπαθούσα να αλλάξω τη νομοθεσία και να μιλήσω σε άτομα έτσι ώστε αυτή η τραγωδία να μην επαναληφθεί. Θέλω να κρατήσω το όνομα του γιού μου ζωντανό. Θέλω όλος ο κόσμος να γνωρίζει ποιoς ήταν ο γιός μο...