ΣΧΟΛΙΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟ «ΜΗ ΚΟΙΤΑΣ ΠΙΣΩ»:ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΡΦΕΑ ΣΤΟΝ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ ΚΑΙ ΣΤΟΝ Θ.ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟ
Η κίνηση του αυχένα προς τα πίσω -που φαίνεται στην εικόνα-δείχνει να είναι μια απλή φυσική μετατόπιση, θα μπορούσε,όμως, να την ερμηνεύσει κάποιος ως μια υπαρξιακή ανταρσία ενάντια στη γραμμικότητα του χρόνου. Στη Μυθολογία, το βλέμμα προς τα πίσω ταυτίζεται με την οριστική απώλεια και την ακινησία. Ο Ορφέας χάνει την Ευρυδίκη τη στιγμή που αναζητά την οπτική επιβεβαίωση της αγάπης του, ενώ η γυναίκα του Λωτ μετατρέπεται σε στήλη άλατος, συμβολίζοντας τον άνθρωπο που παγώνει μέσα στη νοσταλγία του για έναν κόσμο που φλέγεται.
Αυτή η μυθική ακινησία βρίσκει την εξήγησή της στη Φιλοσοφία και την Ψυχολογία. Ο Kierkegaard μας υπενθυμίζει το υπαρξιακό παράδοξο: η ζωή κατανοείται μόνο προς τα πίσω, αλλά πρέπει να βιωθεί προς τα εμπρός. Για να μην παγιδευτούμε σε αυτή την αντίφαση, ο Nietzsche προτείνει την «αποδοχή του πεπρωμένου»(Amor fati), την απελευθέρωση από τη μνησικακία του παρελθόντος.
Η ψυχολογία-αλλά και η οικονομική επιστήμη (!)- εξηγεί τη δυσκολία μας να «μην κοιτάμε πίσω» μέσα από τρία σχήματα : το «Φαινόμενο Zeigarnik»,τη «θεωρία του Μηρυκασμού (Rumination}» και την « Πλάνη του Βυθισμένου Κόστους (Sunk Cost Fallacy)». Η Ρωσίδα ψυχολόγος Bluma Zeigarnik παρατήρησε ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει την τάση να θυμάται πολύ πιο έντονα τις ημιτελείς εργασίες ή τις ανεκπλήρωτες σχέσεις παρά εκείνες που ολοκληρώθηκαν. Ψυχολογικός μηρυκασμός ,όπως περιγράφεται αναλυτικά από την Σούζαν Νόλεν-Χέκσεμα ( στο "Εισαγωγή στην Ψυχολογία του Hilgard, Εκδόσεις Παπαζήση,2004),είναι η επαναλαμβανόμενη, παθητική και εμμονική εστίαση της προσοχής σε αρνητικά συναισθήματα, προβλήματα ή εμπειρίες, αντί για την αναζήτηση λύσεων. Αποτελεί γνωσιακό μηχανισμό που συχνά επιτείνει την κατάθλιψη, το άγχος και την αναβλητικότητα, δημιουργώντας έναν κύκλο αρνητικότητας. Ο Richard Thaler, πρωτοπόρος των επιστημών της ερμηνείας της συμπεριφοράς, παρουσίασε για πρώτη φορά την πλάνη του χαμένου κόστους. Προσδιόρισε την πλάνη ως «μια μεγαλύτερη τάση να συνεχίσει μια προσπάθεια μόλις γίνει μια επένδυση σε χρήματα, προσπάθεια ή χρόνο»(Παράτυπη Συμπεριφορά,Εκδ.Κάτοπτρον,2018
Στην ποίηση, το βλέμμα προς τα πίσω είναι συχνά βλέμμα αποχαιρετισμού .Ο Καβάφης στο ποίημα «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον», δίνει μια διαφορετική διάσταση. Όταν το μέλλον (η Αλεξάνδρεια) χάνεται, ο ποιητής μας προτρέπει να μην κοιτάξουμε πίσω με θρήνο ή αυταπάτες:«Σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος, / αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που φεύγει.»Εδώ, το «μη κοιτάς πίσω» μεταφράζεται ως αξιοπρέπεια. Η εμμονή με το «γιατί» της απώλειας είναι μια μορφή δειλίας. Η αποδοχή της ροής, όπως την περιέγραψε ο T.S. Eliot στα «Τέσσερα Κουαρτέτα», μας θυμίζει ότι:«Ο χρόνος ο παρών και ο χρόνος ο παρελθών / Είναι ίσως και οι δύο παρόντες στον χρόνο τον μέλλοντα».Αν το παρελθόν είναι ήδη μέσα μας, τότε η ανάγκη να στρέψουμε το κεφάλι πίσω είναι περιττή, κουβαλάμε ήδη όλα όσα υπήρξαμε.
Στην πραγματικότητα, το «μη κοιτάς πίσω» είναι η εντολή να μην αφήσουμε τη σκιά μας να γίνει ο οδηγός μας. Η μνήμη πρέπει να είναι ένας φάρος που φωτίζει την πλώρη, όχι μια άγκυρα που κρατά το πλοίο στο λιμάνι που κάηκε.
Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα η προσέγγιση του Κινηματογράφου στο θέμα μας ,γιατί δίνει μορφή και χρώμα σε αυτή την εσωτερική σύγκρουση.Θα περιοριστώ στον Αντρέι Ταρκόφσκι και στον Θόδωρο Αγγελόπουλο,επειδή ολόκληρο το έργο τους είναι ένας στοχασμός πάνω στον χρόνο, τη μνήμη ,αλλά και την οδύνη της επιστροφής.
Ειδικότερα,στον κινηματογράφο του Ταρκόφσκι, το «κοιτάζω πίσω» δεν είναι απλώς μια θεματική, αλλά η ίδια η ουσία της εικόνας. Ο Ρώσος δημιουργός εισήγαγε τον όρο «Σμιλεύοντας τον Χρόνο», υποστηρίζοντας ότι ο κινηματογράφος είναι η τέχνη που αποτυπώνει το πέρασμα του χρόνου πάνω στην ανθρώπινη ψυχή.
Στην ταινία «Σολάρις», ο ωκεανός-πλανήτης υλοποιεί τις αναμνήσεις των ανθρώπων. Ο πρωταγωνιστής, Κρις Κέλβιν, έρχεται αντιμέτωπος με τη νεκρή σύζυγό του, Χάρι. Εδώ, το «κοιτάζω πίσω» αποκτά σάρκα και οστά. Ο Κέλβιν παγιδεύεται σε έναν κύκλο ενοχής, προσπαθώντας να διορθώσει ένα παρελθόν που είναι πλέον μια προσομοίωση.«Αγαπάμε μόνο αυτό που μπορούμε να χάσουμε», ακούγεται στην ταινία.Ο Ταρκόφσκι μας προειδοποιεί: η εμμονή να φέρουμε το «πίσω» στο «τώρα» δεν ανασταίνει το παρελθόν, αλλά καταστρέφει το παρόν. Η Χάρι δεν είναι η γυναίκα του, αλλά η προβολή της δικής του αδυναμίας να την αφήσει να φύγει.
Στην «Νοσταλγία», ο ήρωας Αντρέι Γκορτσάκοφ υποφέρει από μια «ασθένεια» που δεν είναι τίποτε άλλο από το διαρκές βλέμμα προς την πατρίδα του, προς τη Ρωσία που άφησε πίσω. Ο Ταρκόφσκι κινηματογραφεί το παρελθόν σε ασπρόμαυρο ή σέπια, ενώ το παρόν είναι έγχρωμο αλλά άτονο.Η σκηνή-κλειδί, όπου ο ήρωας προσπαθεί να διασχίσει μια άδεια πισίνα κρατώντας ένα αναμμένο κερί, είναι η απόλυτη απάντηση στο «μη κοιτάς πίσω»:Το Κερί, συμβολίζει την εύθραυστη ζωή και την πίστη.Η Πορεία του Αντρέι,που πρέπει να προχωρήσει αργά, χωρίς να στραφεί πίσω, γιατί ακόμα και η παραμικρή κίνηση προς το παρελθόν (ο άνεμος της μνήμης) θα σβήσει τη φλόγα.
Για τον Ταρκόφσκι, το να κοιτάζεις πίσω είναι μια μορφή πνευματικής εξορίας. Η σωτηρία έρχεται μόνο όταν ο άνθρωπος καταφέρει να «μεταφέρει τη φλόγα» μέσα στο χρόνο, χωρίς να επιτρέπει στις σκιές των αναμνήσεων να την καταπνίξουν.
Εδώ πρέπει να γίνει ένας διαχωρισμός που διατρέχει τη λογοτεχνία και την τέχνη: η Μνήμη είναι εργαλείο γνώσης, ενώ η Νοσταλγία (από το νόστος + άλγος, ο πόνος της επιστροφής) είναι εργαλείο ακινησίας.Όπως και στον «Καθρέφτη» του Ταρκόφσκι, οι αναμνήσεις ρέουν σαν νερό μέσα σε ένα σπίτι που καταρρέει.Τελικά ,το «μη κοιτάς πίσω» δεν είναι μια προτροπή για λήθη —κάτι τέτοιο θα ήταν απάνθρωπο— αλλά μια προτροπή για απελευθέρωση από το φάντασμα της επανάληψης.
Στο έργο του Θόδωρου Αγγελόπουλου, το «κοιτάζω πίσω» δεν είναι μια προσωπική επιλογή, αλλά μια ιστορική αναγκαιότητα που συχνά καταλήγει σε μελαγχολία. Οι ήρωές του είναι περιπλανώμενοι που προσπαθούν να συμφιλιωθούν με το παρελθόν μιας ηπείρου και μιας χώρας που διαρκώς αλλάζει.
Στην ταινία «Το Βλέμμα του Οδυσσέα», ο κεντρικός ήρωας (ένας σκηνοθέτης) αναζητά τρεις χαμένες μπομπίνες φιλμ, την «πρώτη ματιά» των αδελφών Μανάκη. Αυτό το βλέμμα προς τα πίσω είναι μια προσπάθεια να βρεθεί η χαμένη αθωότητα πριν από τους πολέμους και τα σύνορα.Όπως λέει ο ήρωας:«Στο τέλος, αυτό που μένει είναι το βλέμμα , το βλέμμα που προσπαθεί να καταλάβει πότε άρχισαν όλα».
Όμως, ο Αγγελόπουλος μας δείχνει ότι το να κοιτάζεις πίσω στην Ιστορία είναι σαν να κοιτάζεις μέσα στην ομίχλη. Στο «Τοπίο στην Ομίχλη», τα δύο παιδιά που αναζητούν έναν πατέρα-φάντασμα στη Γερμανία, συμβολίζουν την ανθρωπότητα που κοιτάζει πίσω προς έναν «δημιουργό» ή μια «καταγωγή» που ίσως δεν υπήρξε ποτέ.
Στο «Μια Αιωνιότητα και μια Μέρα», ο Αλέξανδρος, ένας συγγραφέας στο τέλος της ζωής του, προσπαθεί να «αγοράσει» χρόνο για να κοιτάξει πίσω μια τελευταία φορά. Η συνάντησή του με το παρελθόν (τη γυναίκα του στην παραλία) είναι λυρική, αλλά ταυτόχρονα τον προειδοποιεί: αν μείνει εκεί, δεν θα προλάβει να ολοκληρώσει το μοναδικό του χρέος στο παρόν.
Το «μη κοιτάς πίσω» στον Αγγελόπουλο παίρνει τη μορφή της υπέρβασης των συνόρων. Το παρελθόν είναι ένα σύνορο, αν το κοιτάς επίμονα, μένεις «μετέωρος», όπως ο πολιτικός στο «Μετέωρο Βήμα του Πελαργού», με το ένα πόδι στον αέρα, ανίκανος να προχωρήσει αλλά και να γυρίσει πίσω.
Κάθε βήμα μας είναι μια πράξη πίστης πάνω σε μια τεντωμένη χορδή, ανάμεσα στη σκιά που διεκδικεί και στη φλόγα που επιμένει. Δεν χρειάζεται να στραφούμε πίσω για να αναζητήσουμε την Ευρυδίκη μας,αν η αγάπη ήταν αληθινή, κατοικεί ήδη στον ρυθμό του βαδίσματός μας και δεν έχει ανάγκη την οπτική επιβεβαίωση που οδηγεί στην απώλεια. Η «Πόλις» του Καβάφη ας πάψει να είναι το τείχος που μας φυλακίζει στην επανάληψη, ας γίνει το στέρεο έδαφος πάνω στο οποίο πατάμε για να ονειρευτούμε έναν άλλον ορίζοντα.
Κι αν η ομίχλη του Αγγελόπουλου προσπαθεί να θολώσει την πορεία μας, εμείς οφείλουμε να μην παγιδευτούμε στην αναζήτηση της «πρώτης εικόνας» ή της χαμένης πατρίδας, αλλά να τολμήσουμε το επόμενο βήμα πέρα από τα σύνορα της ενοχής. Προχωράμε όπως ο ήρωας του Ταρκόφσκι: με τα μάτια καρφωμένα στην απέναντι όχθη, προστατεύοντας με την παλάμη μας το κερί της ύπαρξης. Το «πίσω» είναι μια στήλη άλατος που περιμένει ένα δάκρυ μας για να μας ακινητοποιήσει, ενώ το «εμπρός» είναι η μόνη περιοχή όπου η φλόγα μας μπορεί ακόμα να κάψει.
Κοιτάζουμε μπροστά, όχι γιατί ξεχάσαμε την Ιστορία ή τους ανθρώπους μας, αλλά γιατί το βλέμμα που μένει καρφωμένο στο χθες, αδυνατεί να δει το φως που ανατέλλει στο αύριο.
Πηγή: Σταματης Παγανοπουλος - Facebook
Νένα Μεϊμάρη
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου