Όταν απομακρυνόμαστε λίγο από την αμεσότητα της εμπειρίας και κοιτάζουμε τη ζωή μας σαν να την εξιστορούσε κάποιος άλλος, δημιουργείται ένας άλλος τρόπος κατανόησης. Πρόκειται για μια άλλη ερμηνεία, μια προσπάθεια να εντοπιστεί το νήμα που ενώνει τα γεγονότα και να αποδοθεί νόημα στην πορεία.Μέσα σε αυτή την προοπτική, κάθε αλλαγή, κάθε σύγκρουση, κάθε αβεβαιότητα, μετατρέπεται από απλό συμβάν σε μέρος μιας μεγαλύτερης διαδρομής. Και καθώς η αφήγηση συνεχίζεται, αναγνωρίζουμε ότι δεν είμαστε απλώς παρατηρητές της. Συμμετέχουμε — ως χαρακτήρες, ως αφηγητές και ως συντάκτες.
Αυτή η αλλαγή οπτικής μπορεί να είναι διακριτική, αλλά έχει βάθος. Δεν μας ωθεί σε ωραιοποίηση της ζωής, αλλά σε καλύτερη κατανόησή της.
Γιατί «η αφήγηση» έχει σημασία
Ο τρόπος που αφηγούμαστε ή βλέπουμε τη ζωή μας, είναι ένας ουσιαστικός τρόπος να αποδίδουμε νόημα. Η σύγχρονη έρευνα στην ψυχολογία της αφήγησης δείχνει πως η «αφηγηματική ταυτότητα» (narrative identity) — δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο ενσωματώνουμε γεγονότα, μνήμες και προσδοκίες σε μια εσωτερική αφήγηση — συνδέεται με το αίσθημα ενότητας, σκοπού και ευημερίας.
Αν αλλάξουμε τον τρόπο που βλέπουμε τα γεγονότα — από «έτυχε αυτό» σε «έγινε αυτό, και έμαθα/μετέτρεψα» — ανοίγει μια νέα δυναμική.
Κατανοώντας το πλαίσιο
- Οι ζωές μας δεν είναι απλώς μια σειρά γεγονότων· είναι η διήγηση που φτιάχνουμε γύρω από αυτά τα γεγονότα.
- Όταν αντιμετωπίζουμε κρίσεις, αποτυχίες, απώλειες, η αφήγηση μας επιτρέπει να τις τοποθετήσουμε σε ροή: «πριν – κατά – μετά», και έτσι να τις εντάξουμε σε ένα ευρύτερο ταξίδι.
- Ακόμα και όταν δεν ελέγχουμε τα γεγονότα, έχουμε έλεγχο στον τρόπο που τα ερμηνεύουμε και στο νόημα που τους αποδίδουμε.
Διευρυμένη διάσταση
Σε πρόσφατη μελέτη, ο Rogers και οι συνεργάτες του (2023) διαπίστωσαν ότι όταν οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη ζωή τους σαν ένα «ταξίδι ήρωα» — μια πορεία γεμάτη δοκιμασίες, μεταμορφώσεις και επιστροφή με νέα σοφία — νιώθουν περισσότερο νόημα και συνοχή. Η αφήγηση δηλαδή, πέρα από ένα εργαλείο κατανόησης, γίνεται και πηγή ψυχολογικής ενδυνάμωσης.
Την ίδια στιγμή, όμως, δεν λείπουν οι φωνές που προειδοποιούν για την υπερβολή. Η ανάγκη να βάλουμε τη ζωή μας σε μια αυστηρή, γραμμική σειρά — με αρχή, μέση και τέλος — μπορεί να περιορίσει την ελευθερία μας και να αγνοήσει την ασάφεια, τα πισωγυρίσματα ή τα «μη θεαματικά» σημεία της εμπειρίας.
Η ουσία λοιπόν, δεν βρίσκεται στο να φτιάξουμε μια όμορφη ιστορία εκ των υστέρων, αλλά στο να αναγνωρίσουμε πως ήδη αφηγούμαστε τη ζωή μας — και να το κάνουμε αυτό με μεγαλύτερη επίγνωση και ευελιξία.
Από «θύμα», «πρωταγωνιστής»
Πολλές φορές στην καθημερινότητα νιώθουμε πως «η ζωή με πάει», «τα πράγματα με έπληξαν», «δεν είχα επιλογή». Όμως όταν κοιτάξουμε με την οπτική της αφήγησης — βλέπουμε πως: ναι, μπορώ να μην ελέγχω τα πάντα· όμως μπορώ να επιλέξω τον τρόπο που γράφω το επόμενο κεφάλαιο.
Αν η Μαρία, για παράδειγμα, στα 35 της έχασε ξαφνικά τη δουλειά της, μπορεί να σκέφτεται: «Είμαι άτυχη». Αν όμως πει: «Αυτό το επεισόδιο ήταν το κρίσιμο στοιχείο που μου έδωσε το έναυσμα για να επαναπροσδιοριστώ», τότε μετατοπίζεται από θύμα σε πρωταγωνίστρια.
Οι αντιξοότητες δεν παύουν να είναι επώδυνες, όμως μπορούν να γίνουν «σκηνές» στην αφήγηση που ο πρωταγωνιστής καλείται να αντιμετωπίσει, να μάθει, να αναδυθεί διαφορετικός.
Η ενδυνάμωση της αφήγησης
Όταν υιοθετείς την αφήγηση ως εργαλείο:
- Αναγνωρίζεις ότι το «πριν» δεν σε ορίζει μονοσήμαντα.
- Αναγνωρίζεις πως μέσα από το «τώρα» υπάρχει επιλογή.
- Βλέπεις πως αυτό που έρχεται δεν είναι μόνο συνέχεια, αλλά δυνατότητα για νέο κεφάλαιο.
Η «απόσταση» που προσφέρει η γραφή (ή η αυτοαφήγηση)
Ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία είναι η χρήση της γραφής ειδικά στο τρίτο πρόσωπο. Όταν γράφουμε για τον εαυτό μας ως «εκείνη/εκείνος» αντί για «εγώ», δημιουργούμε μια ψυχική απόσταση που επιτρέπει εξισορρόπηση και περισσότερο συντονισμό με τον εαυτό μας.
Πώς δουλεύει
- Η χρήση του «έκανε/έγινε» αντί του «έκανα/ζήτησα» μειώνει την αυτοκριτική.
- Στηρίζει την ανάπτυξη συμπόνιας προς τον εαυτό μας: βλέπουμε τον «χαρακτήρα» να παλεύει, να αλλάζει, να εξελίσσεται.
- Βοηθά να εντοπίσουμε μοτίβα: «Ο Χ βρέθηκε σε αυτήν τη σκηνή, αντέδρασε έτσι· την επόμενη φορά επέλεξε αλλιώς».
Πρακτική άσκηση
- Καθίστε 10‑15 λεπτά και γράψτε ένα επεισόδιο της ζωής σας: «Ο Χ αντιμετώπισε…», «Αντίδρασε με…», «Τι έμαθε;».
- Στη συνέχεια γράψτε: «Τι θα ήθελα να κάνει ο Χ στο επόμενο κεφάλαιο;».
- Τέλος: διαβάστε το ξανά μετά μία εβδομάδα και δείτε αν βλέπετε νέα σημεία που δεν είχατε προσέξει.
Η απόσταση δεν σημαίνει αποστασιοποίηση. Είναι σαν να κοιτάς τον εαυτό σου από ψηλά, χωρίς να τον αποξενώνεις.
Η σύγκρουση ως κινητήρια δύναμη
Σε κάθε αφήγηση – είτε μυθιστόρημα είτε αυτοβιογραφία – υπάρχει σύγκρουση: ο χαρακτήρας αντιμετωπίζει εμπόδια, αμφιβολίες, αντιθέσεις. Στη ζωή μας συμβαίνει ακριβώς το ίδιο. Το ζήτημα δεν είναι αν θα υπάρξουν εμπόδια, αλλά πώς θα τα εντάξουμε στην αφήγησή μας.
Κοινωνιοψυχολογική διάσταση
Οι άνθρωποι συχνά θέλουν να αποφύγουν το «κακό» επεισόδιο· όμως η αφαίρεσή του από την αφήγηση μπορεί να οδηγήσει σε αδύναμη ταυτότητα. Όπως δείχνει η έρευνα για τη «αφηγηματική ταυτότητα», όσοι άνθρωποι καταφέρνουν να ενσωματώσουν δυσκολίες, αντιστάσεις και μεταβάσεις στην αφήγησή τους, τείνουν να παρουσιάζουν υψηλότερη ψυχολογική προσαρμογή. Με άλλα λόγια, η σύγκρουση δεν είναι «ατυχία» αλλά υλικό για την ανάπτυξη.
Παράδειγμα
Ο Γιώργος, 42 ετών, τραυματίστηκε σε ατύχημα. Αν πει: «Ε, αυτό μου κατέστρεψε τη ζωή», το αφήγημα σταματά. Αν όμως σκεφτεί: «Αυτό το επεισόδιο με έφερε σε ένα άλλο κεφάλαιο· έμαθα να βλέπω τη ζωή αλλιώς, να αναπροσαρμόζομαι· τώρα βρίσκομαι σε μεταβατική φάση», τότε η σύγκρουση γίνεται κινητήρια.
Αυτό δεν σημαίνει να ωραιοποιούμε – σημαίνει να εντάσσουμε.
Η ελευθερία που έρχεται μέσα από το νόημα
Κανείς δεν λέει ότι «επιλέγουμε όλα όσα μας συμβαίνουν». Όμως μπορούμε να ελέγξουμε τον τρόπο που τα ερμηνεύουμε. Αναγνωρίζοντας την αφηγηματική μας θέση — «είμαι ο συγγραφέας και ο πρωταγωνιστής» — ανοίγει ο δρόμος για μια ελευθερία, που δεν είναι επιφανειακή αλλά βαθιά.
Η αφήγηση ως εργαλείο μεταβατικότητας
Η ζωή δεν προχωρά πάντα με γραμμικό τρόπο· κυλά μέσα από αλλαγές, αντιφάσεις και στιγμές αβεβαιότητας. Όταν η αφήγηση αντιμετωπίζει αυτές τις φάσεις ως ενδιάμεσο κεφάλαιο εξέλιξης, διαμορφώνεται μια πιο ουσιαστική προοπτική για το πώς μπορεί να συνεχιστεί η ιστορία. Τότε:
- Η αβεβαιότητα είναι ενδιάμεσος χώρος δημιουργίας.
- Η αφήγηση γίνεται «εργαλείο» για να μετακινηθούμε από το «είμαι εδώ» στο «θα πάω εκεί».
- Δεν χρειάζεται να ξέρουμε τι έρχεται· αλλά αναγνωρίζουμε πως η ιστορία συνεχίζεται.
Η σημασία του «εμείς» στην αφήγηση
Η αφήγηση δεν είναι αποκλειστικά ιδιωτική υπόθεση· είναι και κοινωνική. Όταν μοιράζεσαι την ιστορία σου και συνδέεσαι με τους άλλους, η απομόνωση μικραίνει. Από κοινωνιολογική άποψη, οι κοινότητες συγκροτούνται και εξελίσσονται μέσα από ιστορίες, με πολιτισμικές και κοινωνικές προεκτάσεις. Η προσωπική αφήγηση συνδέεται με την συλλογική.
Στην πράξη
Σε πρακτικό επίπεδο, η αφήγηση παίρνει δύναμη όταν ειπωθεί δυνατά, σε έναν κύκλο ανθρώπων όπου υπάρχει εμπιστοσύνη. Μπορεί να είναι μια παρέα φίλων, ένα οικογενειακό τραπέζι ή μια μικρή ομάδα στήριξης. Όταν κάποιος αφηγείται ένα «κεφάλαιο» της ζωής του και ο άλλος ακούει με πραγματικό ενδιαφέρον – χωρίς κρίση – γεννιέται χώρος κοινής κατανόησης. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία, η ατομική ιστορία αρχίζει να μετακινείται, να συνομιλεί, να ενώνεται με τις ιστορίες των άλλων. Κι έτσι η αφήγηση γίνεται «εμείς».
Πολιτισμική αφήγηση
Όμως η αφήγηση δεν περιορίζεται μόνο στο προσωπικό επίπεδο. Έχει νόημα και μέσα σε ένα μεγαλύτερο πλαίσιο – μέσα στις ιστορίες που μοιραζόμαστε ως γενιά, ως κοινότητα, ως άνθρωποι μιας συγκεκριμένης εποχής και κουλτούρας. Η προσωπική αφήγηση, όσο μοναδική κι αν είναι, συνδέεται με ευρύτερα κοινωνικά και πολιτισμικά νήματα.
Όταν αρχίζουμε να βλέπουμε τη ζωή μας και ως μέρος μιας συλλογικής ιστορίας – της ιστορίας του τόπου μας, των ανθρώπων μας, των αλλαγών της εποχής, τότε η αφήγηση αποκτά βάθος. Αναγνωρίζουμε ότι όσα ζούμε, ακόμη κι αν τα βιώνουμε προσωπικά, αντηχούν σε κάτι ευρύτερο. Και μέσα σε αυτή τη συνδεσιμότητα, η αφηγηματική μας ταυτότητα αποκτά περισσότερο χρώμα και πνοή.
Αναθεώρηση, επανεγγραφή, προοπτική
Η αφήγηση της ζωής δεν είναι κάτι σταθερό ή οριστικό. Όπως ένας συγγραφέας επιστρέφει ξανά και ξανά σε προηγούμενα κεφάλαια για να τα ξαναδουλέψει, έτσι κι εμείς μπορούμε να επανεξετάζουμε τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το παρελθόν μας. Οι προσωπικές αφηγήσεις αλλάζουν — όχι μόνο επειδή αλλάζουν τα γεγονότα, αλλά γιατί αλλάζουμε κι εμείς. Οι εσωτερικές μας μετακινήσεις, οι νέες εμπειρίες, ακόμη και η απόσταση από ένα συμβάν, επηρεάζουν το πώς το εντάσσουμε στην ιστορία μας.
Η έρευνα επιβεβαιώνει αυτή τη δυναμική: οι αφηγήσεις ζωής εξελίσσονται, εμπλουτίζονται και μερικές φορές επανανοηματοδοτούνται. Δεν είναι στατικές, αλλά ζωντανές μορφές κατανόησης του εαυτού μέσα στον χρόνο.
Αυτό σημαίνει πως:
- Μπορούμε να ξαναγράψουμε το παρελθόν μας (με τον τρόπο που το βλέπουμε).
- Μπορούμε να σχεδιάσουμε το «επόμενο» κεφάλαιο.
- Δεν είμαστε ορισμένοι από τα γεγονότα· είμαστε εξελισσόμενοι.
Πώς να το κάνουμε
Πρακτικά, μπορούμε να ξεκινήσουμε ανακαλώντας ένα σημείο-κλειδί της ζωής μας: μια αποτυχία, μια μεγάλη αλλαγή, μια απώλεια. Αξίζει να θυμηθούμε πώς το είχαμε αφηγηθεί τότε — τι νόημα του είχαμε αποδώσει, τι θέση είχε πάρει στην προσωπική μας ιστορία. Στη συνέχεια, μπορεί να αναρωτηθούμε τι βλέπουμε διαφορετικά τώρα. Τι έχουμε μάθει από εκείνη τη συνθήκη; Πώς θα μπορούσε να ενταχθεί στην αφήγησή μας με έναν πιο ώριμο ή ουσιαστικό τρόπο;
Μέσα από αυτή τη διαδικασία ανοίγει και το ερώτημα για το «επόμενο κεφάλαιο»: ποια ποιότητα θέλουμε να μας διαπνέει από εδώ και πέρα; Για κάποιους μπορεί να είναι η περιέργεια αντί για τον φόβο· για άλλους, η έμπνευση αντί για την αίσθηση στασιμότητας.
Η αφήγηση ως εργαλείο μεταβατικότητας σημαίνει πως η αλλαγή δεν ισοδυναμεί με αποτυχία, αλλά με μετάβαση. Το να βρισκόμαστε «εν κινήσει», σε φάση αναπροσαρμογής, δεν ακυρώνει την ταυτότητά μας· αντίθετα, μας τοποθετεί στη δημιουργική καρδιά της ιστορίας μας.
Προσοχή στην υπερβολική αφήγηση
Μεγάλο κομμάτι της “ισχύος της αφήγησης” είναι θετικό· όμως δεν σημαίνει πως κάθε ζωή πρέπει να μοιάζει με μυθιστόρημα. Κάποια πρόσφατα άρθρα προειδοποιούν ότι η υπερβολική ή εσφαλμένη αφήγηση μπορεί να περιορίσει την ελευθερία, γιατί όταν προσπαθούμε να βάλουμε τη ζωή μας σε «τέλεια» μορφή ή «ονειροπόλο σχήμα», χάνουμε την αυθεντικότητα.
Η πραγματικότητα είναι ότι η ζωή έχει «εκτός σχήματος» γεγονότα, διακλαδώσεις και ασάφειες.
Ισορροπία
- Αναγνωρίστε ότι η αφήγησή σας δεν χρειάζεται να είναι συνεπής με «ροή μυθιστορήματος».
- Δώστε χώρο στο «χωρίς τέλος», στο «άγνωστο», στο «ενδιάμεσο».
- Χρησιμοποιήστε την αφήγηση ως εργαλείο κι όχι ως στενή φόρμα που σας εγκλωβίζει.
Τελική σκέψη: «Ποιος θέλω να γίνω;»
Όσο γράφετε (ή επαναγράφετε) την ιστορία της ζωής σας, ας θέσετε αυτήν την ερώτηση: Ποια είναι η επόμενη ποιότητα που θέλω να αναπτύξω;
Θα μπορούσε να είναι:
- Θέλω να είμαι πιο ανοιχτός στην αλλαγή, αντί να τη φοβάμαι.
- Θέλω να επιτρέπω στον εαυτό μου να κάνει λάθος — γιατί το λάθος είναι σκηνή στην αφήγηση.
- Θέλω να συνδεθώ με τους άλλους — γιατί η αφήγηση είναι συν-δημιουργία.
- Θέλω να βλέπω την αβεβαιότητα σαν ενδιάμεσο κεφάλαιο.
Η ζωή σου είναι μια αφήγηση που ήδη γράφεται. Όμως δεν είσαι απλώς αναγνώστης· είσαι συγγραφέας. Όταν πάρεις στα χέρια σου το μολύβι της αφήγησης, τότε ανοίγει μπροστά σου μια νέα προοπτική.
Η αφήγηση, χωρίς να είναι μαγεία που εξαφανίζει τον πόνο, είναι εργαλείο που τον εντάσσει. Κρατήστε το μολύβι σας. Τα επόμενα κεφάλαια δεν έχουν ακόμη γραφτεί. Και η δύναμή σας είναι στο πώς θα τα αφηγηθείτε.
«Η ταυτότητά μας δεν είναι ποτέ τελική. Είναι αφήγηση σε εξέλιξη.» — Dan McAdams
Πηγή: ιστοσελίδα Εναλλακτική Δράση
Nena Meimaris
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου